प्रथमः पाठः — शुचिपर्यावरणम्
महानगरीय प्रदूषणस्य भयानकतां प्रदर्श्य कविः शुद्धप्रकृतिशरणं प्रति गन्तुं प्रेरयति। यत्र शुद्धः वायुः, निर्मलं जलं, शान्तं च वातावरणं स्यात्।
विशेष-टिप्पणी: दुर्ग्रहे संसारे प्रकृतेरेव एकं शरणम्। महानगरस्य कृत्रिमजीवनात् दूरे एकान्ते कान्तारे क्षणमपि भ्रमणं जीवनस्य सौख्यं जनयति।
(क) अत्र जीवितं कीदृशं जातम्?
(ख) अनिशं महानगरमध्ये किं प्रचलति?
(ग) कुत्सितवस्तुमिश्रितं किमस्ति?
(घ) अहं कस्मै जीवनं कामये?
(ङ) केषां माला रमणीया?
(क) दुर्वहम् (कठिनम्)
(ख) कालायसचक्रम् (लोहचक्रम्)
(ग) भक्ष्यम् (भोज्यवस्तु)
(घ) मानवाय (मानवस्य कल्याणाय)
(ङ) ललितलतानाम् / कुसुमावली
(क) कविः किमर्थं प्रकृतेः शरणम् इच्छति?
(ख) कस्मात् कारणात् महानगरेषु संसरणं कठिनं वर्तते?
(ग) अस्माकं पर्यावरणे किं किं दूषितमस्ति?
(घ) कविः कुत्र सञ्चरणं कर्तुम् इच्छति?
(ङ) स्वस्थजीवनाय कीदृशे वातावरणे भ्रमणीयम्?
(च) अन्तिमे पद्यांशे कवेः का कामना अस्ति?
(क) अत्र धरातले जीवितं दुर्वहं जातम्, अतः कविः प्रकृतेः शरणम् इच्छति।
(ख) महानगरेषु मार्गेषु यानानां ह्यनन्ताः पङ्क्तयः धावन्ति, अस्मात् कारणात् तत्र संसरणं कठिनं वर्तते।
(ग) अस्माकं पर्यावरणे वायुमण्डलं, जलं, भक्ष्यं, धरातलं च सर्वं कलुषितं दूषितं चास्ति।
(घ) कविः एकान्ते कान्तारे (वने) क्षणमपि सञ्चरणं कर्तुम् इच्छति।
(ङ) स्वस्थजीवनाय खगकुलकलारवपूजिते, प्राकृतिके, प्रदूषणरहिते च वातावरणे भ्रमणीयम्।
(च) अन्तिमे पद्यांशे कवेः कामना अस्ति यत् पाषाणी सभ्यता निसर्गे न समाविष्टा स्यात्, मानवाय च स्वस्थं जीवनं भूयात्।
१. प्रकृतिः + एव = _____
२. स्यात् + न + एव = _____
३. हि + अनन्ताः = _____
४. बहिः + अन्तः + जगति = _____
५. अस्मात् + नगरात् = _____
६. सम् + चरणम् = _____
७. धूमम् + मुञ्चति = _____
१. प्रकृतिः + एव = प्रकृतिरेव (ऋत्व-विसर्गसन्धिः)
२. स्यात् + न + एव = स्यान्नैव (व्यञ्जनसन्धिः + वृद्धिसन्धिः)
३. हि + अनन्ताः = ह्यनन्ताः (यण्-स्वरसन्धिः)
४. बहिः + अन्तः + जगति = बहिरन्तर्जगति (ऋत्व-विसर्गसन्धिः)
५. अस्मात् + नगरात् = अस्मान्नगरात् (अनुनासिक-व्यञ्जनसन्धिः)
६. सम् + चरणम् = सञ्चरणम् (परसवर्ण-सन्धिः)
७. धूमम् + मुञ्चति = धूमं मुञ्चति / धूम्मञ्चति (अनुस्वारसन्धिः)
[मञ्जूषा: भृशम्, यत्र, तत्र, अत्र, अपि, एव, सदा, बहिः]
(१) इदानीं वायुमण्डलं _____ प्रदूषितमस्ति।
(२) _____ जीवनं दुर्वहम् अस्ति।
(३) प्राकृतिक-वातावरणे क्षणमपि सञ्चरणं _____ लाभदायकं भवति।
(४) पर्यावरणस्य संरक्षणम् _____ प्रकृतेः आराधना।
(५) _____ समयस्य सदुपयोगः करणीयः।
(६) भूकम्पसमये गृहात् _____ गमनमेव समीचीनं भवति।
(१) इदानीं वायुमण्डलं भृशम् प्रदूषितमस्ति।
(२) अत्र जीवनं दुर्वहम् अस्ति।
(३) प्राकृतिक-वातावरणे क्षणमपि सञ्चरणं अपि लाभदायकं भवति।
(४) पर्यावरणस्य संरक्षणम् एव प्रकृतेः आराधना।
(५) सदा समयस्य सदुपयोगः करणीयः।
(६) भूकम्पसमये गृहात् बहिः गमनमेव समीचीनं भवति।
पर्यायपदानि: सलिलम्, आम्रम्, वनम्, शरीरम्, कुटिलम्, पाषाणः
विलोमपदानि: सुकरम्, दूषितम्, दानवाय, सान्तम्
पर्यायपदानि (Synonyms):
- सलिलम् = जलम् / तोयम् / वारि
- आम्रम् = रसालम्
- वनम् = कान्तारम् / विपिनम्
- शरीरम् = तनुः / देहः / कायः
- कुटिलम् = वक्रम्
- पाषाणः = प्रस्तरः
विलोमपदानि (Antonyms):
- सुकरम् × दुर्वहम्
- दूषितम् × शुचि / शुद्धम्
- दानवाय × मानवाय
- सान्तम् × अनन्तम्
(क) शकटीयानं कज्जलमलिनं धूमं मुञ्चति।
(ख) उद्याने पक्षिणां कलरवं चेतः प्रसादयति।
(ग) पाषाणीसभ्यतायां लतातरुगुल्माः प्रस्तरतले पिष्टाः सन्ति।
(घ) महानगरेषु वाहनानाम् अनन्ताः पङ्क्तयः धावन्ति।
(ङ) प्रकृत्याः सन्निधौ वास्तविकं सुखं विद्यते।
(क) शकटीयानं कीदृशं धूमं मुञ्चति?
(ख) उद्याने केषाम् कलरवं चेतः प्रसादयति?
(ग) पाषाणीसभ्यतायां के प्रस्तरतले पिष्टाः सन्ति?
(घ) महानगरेषु केषाम् अनन्ताः पङ्क्तयः धावन्ति?
(ङ) प्रकृत्याः कस्याम् / कुत्र वास्तविकं सुखं विद्यते?
'कज्जलमलिनं धूमं मुञ्चति शतशकटीयानम्। वाष्पयानमाला संधावति वितरन्ती ध्वानम्॥'
अन्वयः: शतशकटीयानम् (१) _____ धूमं मुञ्चति। ध्वानं (२) _____ वाष्पयानमाला (३) _____। यानानाम् अनन्ताः (४) _____, अतः संसरणं कठिनम्।
अन्वयः: शतशकटीयानम् (१) कज्जलमलिनं धूमं मुञ्चति। ध्वानं (२) वितरन्ती वाष्पयानमाला (३) संधावति। यानानाम् अनन्ताः (४) पङ्क्तयः, अतः संसरणं कठिनम्।
वर्तमानकाले महानगरेषु यन्त्रोद्योगानां वाहनानां च आधिक्येन वायुमण्डलं कज्जलमलिनेन धूमेन कलुषितं जातम्। नद्यः विषाक्तजलेन दूषिताः अभवन्। एतेन मानवाः श्वास-हृद्रोगादिभिः पीडिताः सन्ति। अतः जीवनरक्षायै प्रकृतिसंरक्षणं शुद्धपर्यावरणं चात्यन्तमत्यावश्यकम्।