कक्षा 6 संस्कृत — दीपकम् (Deepakam)

• कृषकः = किसान (farmer)
• वृषभः = बैल (bull)
• भल्लूकः = भालू (bear)
• मण्डूकः = मेंढक (frog)
• कपोतः = कबूतर (pigeon)
• पर्यङ्कः = पलंग (bed)
• दूरभाषः = टेलीफोन (telephone)
• काकः = कौआ (crow)
• सौचिकः = दर्जी (tailor)

• १. च् + अ + ष् + अ + क् + अः = चषकः
• २. स् + औ + च् + इ + क् + अः = सौचिकः
• ३. श् + उ + न् + अ + क् + औ = शुनकौ
• ४. ध् + आ + व् + अ + त् + अः = धावतः
• ५. व् + ऋ + द् + ध् + आः = वृद्धाः
• ६. ग् + आ + य् + अ + न् + त् + इ = गायन्ति

• लघुः = ल् + अ + घ् + उः
• सीव्यति = स् + ई + व् + य् + अ + त् + इ
• वर्णाः = व् + अ + र् + ण् + आः
• कुक्कुरौ = क् + उ + क् + क् + उ + र् + औ
• मयूराः = म् + अ + य् + ऊ + र् + आः
• बालकः = ब् + आ + ल् + अ + क् + अः

• यथा — चषकः | चषकौ | चषकाः
• बलि Bardः | बलि Bardौ | बलि Bardाः
• शुनकः | शुनकौ | शुनकाः
• मृगः | मृगौ | मृगाः
• सौचिकः | सौचिकौ | सौचिकाः
• मयूरः | मयूरौ | मयूराः

• हाथी → गजः
• कौआ → काकः
• चन्द्रमा → चन्द्रः
• ताला → तालः
• भालू → भल्लूकः
• बिल्ली → बिडालः

यथा — बालकः किं करोति? → बालकः पठति।

(क) अश्वौ किं कुरुतः? → अश्वौ धावतः।

(ख) कुक्कुराः किं कुर्वन्ति? → कुक्कुराः बुक्कन्ति।

(ग) छात्रौ किं कुरुतः? → छात्रौ तिष्ठतः / गायनम् कुरुतः।

(घ) कृषकः किं करोति? → कृषकः क्षेत्रं कर्षति।

(ङ) गजौ किं कुरुतः? → गजौ चलतः।

• गजाः → चलन्ति (हाथी चलते हैं)
• सिंहौ → गर्जतः (दो शेर गरजते हैं)
• गायकः → गायति (गायक गाता है)
• बालकौ → पठतः (दो बालक पढ़ते हैं)
• मयूराः → नृत्यन्ति (मोर नाचते हैं)

(क) मयूराः नृत्यन्ति।

(ख) गजौ चलतः।

(ग) वृक्षाः फलन्ति।

(घ) सिंहौ गर्जतः।

(ङ) वानरः खादति।

(च) अश्वः धावति।

यथा — अश्वः धावति। → सः धावति।

(क) गजाः चलन्ति। → ते चलन्ति। (बहुवचन)

(ख) छात्रौ पठतः। → तौ पठतः। (द्विवचन)

(ग) वानराः क्रीडन्ति। → ते क्रीडन्ति। (बहुवचन)

(घ) गायकः गायति। → सः गायति। (एकवचन)

(ङ) मयूराः नृत्यन्ति। → ते नृत्यन्ति। (बहुवचन)

• सूचिका = सुई (needle)
• पिपीलिका = चींटी (ant)
• कुञ्चिका = चाबी (key)
• द्विचक्रिका = साइकिल (bicycle)
• उत्पीठिका = मेज (table)
• मक्षिका = मक्खी (fly)
• अग्निपेटिका = माचिस (matchbox)
• मापिका = स्केल/पटरी (ruler)
• वीणा = वीणा (lute/veena)

• १. क् + उ + र् + उ + त् + अः = कुरुतः
• २. उ + द् + य् + आ + न् + ए = उद्याने
• ३. स् + थ् + आ + ल् + इ + क् + आः = स्थालिकाः
• ४. घ् + अ + ट् + इ + क् + आ = घटिका
• ५. स् + त् + र् + ई + ल् + इ + ङ् + ग् + अः = स्त्रीलिङ्गः
• ६. म् + आ + प् + इ + क् + आ = मापिका

• कोकिले = क् + ओ + क् + इ + ल् + ए
• चटके = च् + अ + ट् + अ + क् + ए
• धाविकाः = ध् + आ + व् + इ + क् + आः
• कुञ्चिका = क् + उ + ञ् + च् + इ + क् + आ
• खट्वा = ख् + अ + ट् + व् + आ
• छुरिका = छ् + उ + र् + इ + क् + आ

• मेज → उत्पीठिका
• संदूक/पेटी → पेटिका
• नाव → नौका
• चिड़िया → चटका
• महिला → महिला
• स्केल/पटरी → मापिका

• यथा — लता | लते | लताः
• गीता | गीते | गीताः
• पेटिका | पेटिके | पेटिकाः
• खट्वा | खट्वे | खट्वाः
• सा | ते | ताः
• रोटिका | रोटिके | रोटिकाः

(क) अजे चरतः। (अजा/अजे) — द्विवचन

(ख) द्विचक्रिकाः सन्ति। (द्विचक्रिके/द्विचक्रिकाः) — बहुवचन

(ग) नौका चलति। (नौके/नौका) — एकवचन

(घ) सूचिका अस्ति। (सूचिके/सूचिका) — एकवचन

(ङ) मक्षिकाः उत्पतन्ति। (मक्षिकाः/मक्षिके) — बहुवचन

यथा — लता अस्ति। → सा अस्ति।

(क) महिलाः धावन्ति। → ताः धावन्ति।

(ख) सुधा वदति। → सा वदति।

(ग) जवनिते दोलतः। → ते दोलतः।

(घ) पिपीलिकाः चलन्ति। → ताः चलन्ति।

(ङ) चटके कूजतः। → ते कूजतः।

(क) पुष्पमालाः सन्ति।

(ख) बालकः पश्यति।

(ग) लेखिका लिखति।

(घ) सिंहः गर्जति।

(ङ) त्रिचक्रिका चलति।

(क) सौम्या नृत्यति।

(ख) चटके विहरतः।

(ग) बालिके गायतः।

(घ) छात्राः लिखन्ति।

(ङ) जनाः पश्यन्ति।

• पर्णम् = पत्ता (leaf)
• क्रीडनकम् = खिलौना (toy)
• नारिकेलम् = नारियल (coconut)
• सङ्गणकम् = कंप्यूटर (computer)
• वातायनम् = खिड़की (window)
• सोपानम् = सीढ़ी (stairs)
• उद्यानम् = बगीचा (garden)
• उपनेत्रम् = चश्मा (spectacles)
• कङ्कतम् = कंघी (comb)

• १. प् + अ + र् + ण् + अ + म् = पर्णम्
• २. ख् + अ + न् + इ + त् + र् + अ + म् = खनित्रम्
• ३. प् + उ + र् + आ + ण् + आ + न् + इ = पुराणानि
• ४. प् + ओ + ष् + अ + क् + आ + ण् + इ = पोषकाणि
• ५. क् + अ + ङ् + क् + अ + त् + अ + म् = कङ्कतम्

• व्यजनम् = व् + य् + अ + ज् + अ + न् + अ + म्
• पुस्तकम् = प् + उ + स् + त् + अ + क् + अ + म्
• भित्तिकम् = भ् + इ + त् + त् + इ + क् + अ + म्
• नूतनानि = न् + ऊ + त् + अ + न् + आ + न् + इ
• वातायनम् = व् + आ + त् + आ + य् + अ + न् + अ + म्
• उपनेत्रम् = उ + प् + अ + न् + ए + त् + र् + अ + म्

• आम → आम्रम्
• पत्ता → पर्णम्
• पंखा → व्यजनम्
• रूमाल → करवस्त्रम्
• धागा → सूत्रम्
• छाता → छत्रम्

(क) किं पतति? → फलं पतति। (फल गिरता है)

(ख) मयूरौ किं कुरुतः? → मयूरौ नृत्यतः। (दो मोर नाचते हैं)

(ग) एते के स्तः? → एते क्रीडनके स्तः। (ये दो खिलौने हैं)

(घ) बालिकाः किं कुर्वन्ति? → बालिकाः पठन्ति। (बालिकाएँ पढ़ती हैं)

(ङ) कानि विकसन्ति? → पुष्पाणि विकसन्ति। (फूल खिलते हैं)

यथा — एतत् पतति। (बहुवचने) → एतानि पतन्ति।

(क) एते पर्णे स्तः। (बहुवचने) → एतानि पर्णानि सन्ति।

(ख) मयूरः नृत्यति। (बहुवचने) → मयूराः नृत्यन्ति।

(ग) एतानि यानानि। (द्विवचने) → एते याने।

(घ) छात्रे लिखतः। (बहुवचने) → छात्राः लिखन्ति।

(ङ) नारिकेलं पतति। (द्विवचने) → नारिकेले पततः।

• कोकिले → कूजतः (दो कोयल कूकती हैं)
• पवनः → वहति (हवा बहती है)
• पुष्पम् → विकसति (फूल खिलता है)
• खगः → उत्पतति (पक्षी उड़ता है)
• मयूराः → नृत्यन्ति (मोर नाचते हैं)
• सिंहाः → गर्जन्ति (शेर गरजते हैं)

यथा — अहं पठामि। (बहुवचने) → वयं पठामः।

(क) अहं नृत्यामि। (बहुवचने) → वयं नृत्यामः।

(ख) त्वं पठसि। (बहुवचने) → यूयं पठथ।

(ग) युवां क्रीडथः। (एकवचने) → त्वं क्रीडसि।

(घ) आवां गच्छावः। (बहुवचने) → वयं गच्छामः।

(ङ) अस्माकं पुस्तकानि। (एकवचने) → मम पुस्तकम्।

(च) तव गृहम्। (द्विवचने) → युवयोः गृहे।

(क) अहम् पठामि। (वयम्/अहम्)

(ख) युवाम् गच्छथः। (युवाम्/यूयम्)

(ग) एतत् मम पुस्तकम्। (माम्/मम)

(घ) युष्माकम् क्रीडनकानि। (युष्मान्/युष्माकम्)

(ङ) आवाम् छात्रे स्वः। (वयम्/आवाम्)

(च) एषा तव लेखनी। (तव/त्वाम्)

यथा — अहं पठामि।

(क) त्वं पठसि।

(ख) आवां गच्छावः।

(ग) यूयं पश्यथ।

(घ) अहं लिखामि।

(ङ) युवां क्रीडथः।

(च) वयं धावामः।

(क) एतत् मम गृहम्। (यह मेरा घर है)

(ख) आवयोः मैत्री दृढा। (हम दोनों की मित्रता पक्की है)

(ग) एषः तव विद्यालयः। (यह तुम्हारा विद्यालय है)

(घ) एषा युवयोः अध्यापिका। (यह तुम दोनों की अध्यापिका हैं)

(ङ) भारतम् अस्माकम् देशः। (भारत हमारा देश है)

(च) एतानि युष्माकम् पुस्तकानि। (ये तुम सब की पुस्तकें हैं)

• एषः → एते (बहुवचन)
• सः → ते (बहुवचन)
• ताः → सा (एकवचन)
• त्वम् → यूयम् (बहुवचन)
• एताः → एषा (एकवचन)
• तव → युष्माकम् (बहुवचन)
• अस्माकम् → मम (एकवचन)
• तानि → तत् (एकवचन)

(क) वार्तालाप रिक्तस्थान पूर्ति:

प्रियंवदा: शकुन्तले! त्वं किं करोषि?

शकुन्तला: प्रियंवदे! अहं नृत्यामि। त्वं किं करोषि?

प्रियंवदा: शकुन्तले! अहं गायामि। किं त्वं न गायसि?

शकुन्तला: प्रियंवदे! अहं न गायामि, अहं तु नृत्यामि।

प्रियंवदा: शकुन्तले! किं तव माता नृत्यति?

शकुन्तला: आम्, मम माता अपि नृत्यति।

प्रियंवदा: साधु! आवां चलावः।

(ख) सर्वनाम एवं अर्थ मिलान:

• सा → वह (स्त्रीलिङ्ग)
• तानि → वे (नपुंसकलिङ्ग)
• अस्माकम् → हमारा
• यूयम् → तुम सब
• आवाम् → हम दोनों
• मम → मेरा
• युवयोः → तुम दोनों का
• तव → तुम्हारा

यथा — अहं रोटिकाम् खादामि। (रोटिका)

(क) त्वं जलम् पिबसि। (जल)

(ख) छात्रः दूरदर्शनम् पश्यति। (दूरदर्शन)

(ग) वृक्षाः पवनम् पिबन्ति। (पवन)

(घ) ताः कथाम् लिखन्ति। (कथा)

(ङ) आवां जन्तुशालाम् गच्छावः। (जन्तुशाला)

• (क) वृक्षाः नभः शिरस्सु वहन्ति। → कर्तृपदम्: वृक्षाः
• (ख) विहगाः वृक्षेषु कूजन्ति। → कर्तृपदम्: विहगाः
• (ग) पयोदर्पणे वृक्षाः स्वप्रतिबिम्बं पश्यन्ति। → कर्तृपदम्: वृक्षाः
• (घ) कृषकः अन्नानि उत्पादयति। → कर्तृपदम्: कृषकः
• (ङ) सरोवरे मत्स्याः सन्ति। → कर्तृपदम्: मत्स्याः

(क) वृक्षाः कैः पातालं स्पृशन्ति?
उत्तरम्: पादैः (अपनी जड़ों रूपी पैरों से)

(ख) वृक्षाः किं रचयन्ति?
उत्तरम्: वनम् (जंगल बनाते हैं)

(ग) विहगाः कुत्र आसीनाः?
उत्तरम्: शाखादोलासीनाः / शाखासु (डालियों रूपी झूले पर)

(घ) कौतुकेन वृक्षाः किं पश्यन्ति?
उत्तरम्: स्वप्रतिबिम्बम् (अपनी परछाईं को)

• प्रथमा: गजः - गजौ - गजाः | अश्वः - अश्वौ - अश्वाः
• द्वितीया: सूर्यम् - सूर्यौ - सूर्यान् | चन्द्रम् - चन्द्रौ - चन्द्रान्
• तृतीया: विडालेन - विडालाभ्याम् - विडालैः | मण्डूकेन - मण्डूकाभ्याम् - मण्डूकैः
• चतुर्थी: सर्पाय - सर्पाभ्याम् - सर्पेभ्यः | वानराय - वानराभ्याम् - वानरेभ्यः
• पञ्चमी: मोदकात् - मोदकाभ्याम् - मोदकेभ्यः | वृक्षात् - वृक्षाभ्याम् - वृक्षेभ्यः
• षष्ठी: जनस्य - जनयोः - जनानाम् | शुकस्य - शुकयोः - शुकानाम्
• सप्तमी: शिक्षके - शिक्षकयोः - शिक्षकेषु | मयूरे - मयूरयोः - मयूरेषु
• सम्बोधनम्: हे बालक! - हे बालकौ! - हे बालकाः! | हे नर्तक! - हे नर्तकौ! - हे नर्तकाः!

1. क. गङ्गा, लता, यमुना, नर्मदा → लता (अन्य तीनों नदियाँ हैं, लता बेल है)
2. ख. उद्यानम्, कुसुमम्, चित्रम्, वाटिका → चित्रम् (अन्य तीनों बगीचे/प्रकृति से सम्बद्ध हैं)
3. ग. लेखनी, तूलिका, चटका, कलिका → चटका (चटका पक्षी है, अन्य पठन/लेखन/पुष्प हैं)
4. घ. आम्रम्, कदलीफलम्, मोदकम्, नारङ्गम् → मोदकम् (मोदक मिठाई है, अन्य सभी फल हैं)

(क) जनाः काभिः जलविहारं कुर्वन्ति?
उत्तरम्: जनाः नौकाभिः जलविहारं कुर्वन्ति। (लोग नावों के द्वारा जलविहार करते हैं।)

(ख) भारतस्य दीर्घतमः समुद्रतटः कः?
उत्तरम्: भारतस्य दीर्घतमः समुद्रतटः चेन्नैनगरस्य मेरीनातटः अस्ति। (भारत का सबसे लम्बा समुद्र तट चेन्नै नगर का मेरीना तट है।)

(ग) जनाः कुत्र स्वैरं विहरन्ति?
उत्तरम्: जनाः मुम्बईनगस्य जुहूतटे स्वैरं विहरन्ति। (लोग मुम्बई नगर के जुहू तट पर बेरोक-टोक घूमते हैं।)

(घ) बालकाः बालुकाभिः किं रचयन्ति?
उत्तरम्: बालकाः बालुकाभिः बालुकागृहं रचयन्ति। (बालक रेत से रेत का घरौंदा बनाते हैं।)

(ङ) कोच्चितटः केभ्यः ज्ञायते?
उत्तरम्: कोच्चितटः नारिकेलफलेभ्यः ज्ञायते। (कोच्चि का तट नारियल के फलों के लिए जाना जाता है।)

(क) भारतदेशः प्रायद्वीपः इति कथ्यते।

(ख) भारतस्य पूर्वदिशायां बङ्गोपसागरः अस्ति।

(ग) भारतस्य दक्षिणदिशायां हिन्दमहासागरः पश्चिमदिशायां च अरबसागरः अस्ति।

(घ) भारतस्य तिसृषु दिशासु समुद्राः सन्ति, अतः सः प्रायद्वीपः।

(ङ) त्रयाणाम् अपि सागराणां सङ्गमः कन्याकुमारीतटे भवति।

व्याकरण-टिप्पणी: यहाँ 'चतुर्थी विभक्ति' (तादर्थ्ये चतुर्थी — प्रयोजन के लिए) का प्रयोग हुआ है।

यथा — व्योमः मित्रेण सह गच्छति। (मित्र)

(क) बालकाः बालिकाभिः सह पठन्ति। (बालिका — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग तृतीया बहुवचन)

(ख) तड़ागः कमलैः विभाति। (कमल — अकारान्त नपुंसकलिङ्ग तृतीया बहुवचन)

(ग) अहम् अपि कन्दुकेन खेलामि। (कन्दुक — अकारान्त पुंल्लिङ्ग तृतीया एकवचन)

(घ) अश्वाः अश्वैः सह धावन्ति। (अश्व — अकारान्त पुंल्लिङ्ग तृतीया बहुवचन)

(ङ) मृगाः मृगैः सह चरन्ति। (मृग — तृतीया बहुवचन)

(च) सः नेत्राभ्याम् पश्यति। (नेत्र — द्विवचन 'नेत्राभ्याम्')

(क) गङ्गा, यमुना, नर्मदा, लता — भिन्न पदम्: लता (कारण: गङ्गा, यमुना, नर्मदा नदियाँ हैं, लता बेल है।)

(ख) उद्यानम्, कुसुमम्, फलम्, चित्रम् — भिन्न पदम्: चित्रम् (कारण: उद्यान, कुसुम, फल प्रकृति/बगीचे से सम्बद्ध हैं।)

(ग) लेखनी, तूलिका, चटका, कलिका — भिन्न पदम्: चटका (कारण: चटका पक्षी है, अन्य लेखन/चित्रकला साधन या वनस्पति हैं।)

(घ) आम्रम्, कदलीफलम्, मोदकम्, नारङ्गम् — भिन्न पदम्: मोदकम् (कारण: मोदक मिठाई है, अन्य सभी फल हैं।)

(क) प्रातः भ्रमणं स्वास्थ्याय भवति। (सुबह घूमना स्वास्थ्य के लिए अच्छा होता है।)

(ख) सर्वदा सत्यं वद। (हमेशा सच बोलो।)

(ग) त्वं कदा मातुलगृहं गमिष्यसि? (तुम कब मामा के घर जाओगे?)

(घ) दिनेशः विद्यालयं गच्छति, अहम् अपि तेन सह गच्छामि। (दिनेश विद्यालय जाता है, मैं भी उसके साथ जाता हूँ।)

(ङ) अधुना विज्ञानस्य युगः अस्ति। (अब विज्ञान का युग है।)

(च) अद्य रविवासरः अस्ति। (आज रविवार है।)

(क) शृगालस्य मित्रं कः आसीत्?
उत्तरम्: शृगालस्य मित्रं बकः आसीत्। (सियार का मित्र बगुला था।)

(ख) स्थालितः कः भोजनं खादितुं न अशक्नोत् / न अखादत्?
उत्तरम्: स्थालितः बकः भोजनं खादितुं न अशक्नोत्। (थाली से बगुला भोजन नहीं खा सका।)

(ग) बकः शृगालाय भोजने किम् अयच्छत्?
उत्तरम्: बकः शृगालाय भोजने सङ्कीर्णमुखे कलशे क्षीरोदनम् अयच्छत्। (बगुले ने सियार को भोजन में संकीर्ण मुख वाले कलश में खीर दी।)

(घ) शृगालस्य स्वभावः कीदृशः भवति?
उत्तरम्: शृगालस्य स्वभावः कुटिलः (कुटिलस्वभावः) भवति। (सियार का स्वभाव धूर्त/कपटी होता है।)

• शत्रुः — मित्रम्
• सुखदम् — दुःखदम्
• दुर्व्यवहारः — सद्व्यवहारः
• शत्रुता — मित्रता
• सायम् — प्रातः
• अप्रसन्नः — प्रसन्नः
• असमर्थः — समर्थः

एकदा एकः काकः पिपासितः आसीत्। सः जलं पातुम् इतस्ततः अभ्रमत्। परं कुत्रापि जलं न प्राप्नोत्। अन्ते सः एकं घटम् अपश्यत्। घटे स्वल्पम् जलम् आसीत्। अतः सः जलं पातुम् असमर्थः अभवत्। सः एकम् उपायम् अचिन्तयत्। सः पाषाणस्य खण्डानि घटे अक्षिपत्। एवं क्रमेण घटस्य जलम् उपरि आगच्छत्। काकः जलम् पीत्वा सन्तुष्टः अभवत्। परिश्रमेण एव कार्याणि सिध्यन्ति न तु मनोरथैः।

• सियार — शृगालः
• कौआ — काकः
• मक्खी — मक्षिका
• बन्दर — वानरः
• बगुला — बकः
• चोंच — चञ्चुः
• नाक — नासिका

(क) सर्वे जन्तवः केन तुष्यन्ति?
उत्तरम्: सर्वे जन्तवः प्रियवाक्यप्रदानेन तुष्यन्ति। (सभी प्राणी मीठी वाणी बोलने से संतुष्ट होते हैं।)

(ख) पिककाकयोः भेदः कदा भवति?
उत्तरम्: वसन्तसमये पिककाकयोः भेदः भवति। (वसंत ऋतु के समय कोयल और कौए का भेद प्रकट होता है।)

(ग) कः गच्छन् योजनानां शतान्यपि याति?
उत्तरम्: पिपीलिकः (चींटी) गच्छन् योजनानां शतान्यपि याति। (चलती हुई चींटी सैकड़ों योजन पार कर लेती है।)

(घ) अस्माभिः किं वक्तव्यम्?
उत्तरम्: अस्माभिः प्रियं वक्तव्यम्। (हमारे द्वारा मीठे वचन बोले जाने चाहिए।)

(क) काकः कृष्णः न भवति। — न (कौआ काला होता है)

(ख) अस्माभिः प्रियं वक्तव्यम्। — आम् (हाँ, हमें प्रिय बोलना चाहिए)

(ग) वसन्तसमये पिककाकयोः भेदः भवति। — आम् (हाँ)

(घ) वैनतेयः पशुः अस्ति। — न (वैनतेय पक्षी/गरुड़ है, पशु नहीं)

(ङ) वचने दरिद्रता न कर्तव्या। — आम् (हाँ, बोलने में कंजूसी नहीं करनी चाहिए)

• वचने — कथने
• वैनतेयः — गरुड़ः
• पुस्तके — ग्रन्थे
• उद्यमेन — परिश्रमेण
• पिकः / रविः — सूर्यः

यथा — अहं क्रीडामि। (बहुवचने) → वयं क्रीडामः।

(क) अहं नृत्यामि। (बहुवचने) → वयं नृत्यामः।

(ख) त्वं पठसि। (बहुवचने) → यूयं पठथ।

(ग) युवां गच्छथः। (एकवचने) → त्वं गच्छसि।

(घ) अस्माकं पुस्तकानि। (एकवचने) → मम पुस्तकम्।

(ङ) तव गृहम्। (द्विवचने) → युवयोः गृहे।

(क) अहम् पठामि। (वयम्/अहम्) — (उत्तम पुरुष एकवचन क्रिया 'पठामि' के साथ कर्ता 'अहम्')

(ख) युवाम् गच्छथः। (युवाम्/यूयम्) — (मध्यम पुरुष द्विवचन क्रिया 'गच्छथः' के साथ कर्ता 'युवाम्')

(ग) एतत् मम पुस्तकम्। (माम्/मम) — (सम्बन्ध षष्ठी 'मम' = मेरी पुस्तक)

(घ) युष्माकम् क्रीडनकानि। (युष्मान्/युष्माकम्) — (षष्ठी बहुवचन 'युष्माकम्' = तुम्हारे खिलौने)

(ङ) आवाम् छात्रे स्वः। (वयम्/आवाम्) — (द्विवचन क्रिया 'स्वः' के साथ कर्ता 'आवाम्')

(च) एषा तव लेखनी। (तव/त्वाम्) — (सम्बन्ध षष्ठी 'तव' = तुम्हारी कलम)

1. त्वं लेखं लेखिष्यसि। (तुम लेख लिखोगे।)
2. आवां पुस्तकं पठिष्यावः। (हम दोनों पुस्तक पढ़ेंगे।)
3. यूयं चित्राणि रचयिष्यथ। (तुम सब चित्र बनाओगे।)
4. अहं चलच्चित्रं द्रक्ष्यामि। (मैं सिनेमा देखूँगा।)
5. युवां कथां कथयिष्यथः। (तुम दोनों कहानी कहोगे।)
6. वयं दूरदर्शनं पश्यामः/द्रक्ष्यामः। (हम सब दूरदर्शन देखेंगे।)

यथा — एषा मम पुस्तिका।

(क) एतत् मम गृहम्। (यह मेरा घर है।)

(ख) आवयोः मैत्री दृढा। (हम दोनों की मित्रता पक्की है।)

(ग) एषः तव विद्यालयः। (यह तुम्हारा विद्यालय है।)

(घ) एषा युवयोः अध्यापिका। (यह तुम दोनों की अध्यापिका हैं।)

(ङ) भारतम् अस्माकम् देशः। (भारत हमारा देश है।)

(च) एतानि युष्माकम् पुस्तकानि। (ये तुम सब की पुस्तकें हैं।)

• एषः (एकवचन) → एते (बहुवचन)
• सः (एकवचन) → ते (बहुवचन)
• ताः (बहुवचन) → सा (एकवचन)
• त्वम् (एकवचन) → यूयम् (बहुवचन)
• एताः (बहुवचन) → एषा (एकवचन)
• तव (एकवचन) → युष्माकम् (बहुवचन)
• अस्माकम् (बहुवचन) → मम (एकवचन)
• तानि (बहुवचन) → तत् (एकवचन)

(क) कृषकाः शीतकालेऽपि कर्मठाः भवन्ति। — आम्

(ख) कृषकाः हलेन क्षेत्राणि न कर्षन्ति। — न (वे हल से खेत जोतते हैं)

(ग) कृषकाः सर्वेभ्यः अन्नं यच्छन्ति। — आम्

(घ) कृषकाणां जीवनं सुखप्रदं भवति। — न (उनका जीवन कष्टमय होता है)

(ङ) कृषकः क्षेत्राणि सस्यपूर्णानि करोति। — आम्

(च) श्रमेण धरित्री सरसा भवति। — आम्

• वस्त्राणि — वसनानि
• सूर्यः — रविः
• तृष्णा — पिपासा / तृषा
• विपुलम् — अधिकम्
• जीर्णम् — जर्जरम्
• पृथ्वी — धरित्री

• सुखम् — दुःखम्
• दूरे — पार्श्वे (समीपे)
• निर्धनम् — धनीकम्
• क्षमम् — अक्षमम्
• ग्रीष्मे — शीते
• सरसा — नीरसा

(क) कृषकाः केन क्षेत्राणि कर्षन्ति?
उत्तरम्: कृषकाः हलेन कुदालेन च क्षेत्राणि कर्षन्ति। (किसान हल और कुदाल से खेतों को जोतते हैं।)

(ख) केषां कर्मवीरत्वं न नश्यति?
उत्तरम्: कृषिकाणां (कृषकाणां) कर्मवीरत्वं न नश्यति। (किसानों की कर्मनिष्ठा कभी नष्ट नहीं होती।)

(ग) श्रमेण का सरसा भवति?
उत्तरम्: श्रमेण धरित्री सरसा भवति। (परिश्रम से धरती रसभरी/हरी-भरी हो जाती है।)

(घ) कृषकाः सर्वेभ्यः किं किं यच्छन्ति?
उत्तरम्: कृषकाः सर्वेभ्यः शाकम्, अन्नम्, फलं, दुग्धं च यच्छन्ति। (किसान सभी को शाक, अन्न, फल और दूध देते हैं।)

(ङ) कृषकात् दूरे किं तिष्ठति?
उत्तरम्: कृषकात् दूरे सुखं तिष्ठति। (किसान से सुख सदा दूर ही रहता है।)

यथा — सरोवरे मीनाः सन्ति। (सरोवर)

(क) कच्छापाः तडागे भ्रमन्ति। (तडाग)

(ख) सैनिकाः शिविरेषु सन्ति। (शिविर)

(ग) यानानि राजमार्गे चलन्ति। (राजमार्ग)

(घ) रत्नानि धरायाम् सन्ति। (धरा)

(ङ) बालाः क्रीडाक्षेत्रे क्रीडन्ति। (क्रीडाक्षेत्र)

(च) खगाः नीडेषु निवसन्ति। (नीड)

(क) वयं विद्यालये पठामः।

(ख) जनाः उद्यानेषु भ्रमन्ति।

(ग) नौकाः सरोवरे सन्ति।

(घ) भ्रमराः पुष्पेषु गुञ्जन्ति।

(ङ) फलानि वृक्षेषु पच्यन्ते।

(क) जनाः पुष्पव्यजनानि कुत्र अर्पयन्ति?
उत्तरम्: जनाः पुष्पव्यजनानि मेहरौली-क्षेत्रे स्थिते योगमाया-मन्दिरे बख्तियार-काकी इत्यस्य समाधिस्थले च अर्पयन्ति।

(ख) पुष्पोत्सवस्य आयोजनं कदा भवति?
उत्तरम्: पुष्पोत्सवस्य आयोजनम् अक्तूबर-मासे भवति।

(ग) अस्माकं भारतदेशः कीदृशः अस्ति?
उत्तरम्: अस्माकं भारतदेशः उत्सवप्रियः अस्ति।

(घ) पुष्पोत्सवः केन नाम्ना प्रसिद्धः अस्ति?
उत्तरम्: पुष्पोत्सवः 'फूलवालों की सैर' इति नाम्ना प्रसिद्धः अस्ति।

(ङ) मेहरौली-क्षेत्रे कस्य मन्दिरं कस्य च समाधिस्थलम् अस्ति?
उत्तरम्: मेहरौली-क्षेत्रे योगमाया-मन्दिरं बख्तियार-काकी इत्यस्य समाधिस्थलं च अस्ति।

यथा — मीनाः तडागे सन्ति। (तडाग)

(क) कच्छपः सरोवरे भ्रमति। (सरोवर)

(ख) सैनिकाः शिविरे सन्ति। (शिविर)

(ग) यानानि राजमार्गे धावन्ति। (राजमार्ग)

(घ) मक्षिकाः मधुकोशे तिष्ठन्ति। (मधुकोश)

(ङ) बालकाः क्रीडाङ्गणे क्रीडन्ति। (क्रीडाङ्गण)

(च) नराः नगरे निवसन्ति। (नगर)

(क) खगाः गगने उत्पतन्ति। (पक्षी आकाश में उड़ते हैं)

(ख) गावः वनेषु चरन्ति। (गायें वनों में चरती हैं)

(ग) पुष्पाणि लतासु विकसन्ति। (फूल लताओं पर खिलते हैं)

(घ) भक्ताः मन्दिरेषु प्रार्थयन्ति। (भक्त मंदिरों में प्रार्थना करते हैं)

(ङ) फलानि वृक्षे सन्ति। (फल वृक्ष पर हैं)

(च) मीनाः तडागे तरन्ति। (मछलियाँ तालाब में तैरती हैं)

(क) कति बालकाः स्नानाय अगच्छन्?
उत्तरम्: दश बालकाः स्नानाय अगच्छन्।

(ख) ते स्नानाय कुत्र अगच्छन्?
उत्तरम्: ते स्नानाय नदीम् अगच्छन्।

(ग) ते कं निश्चयं अकुर्वन्?
उत्तरम्: ते निश्चयं अकुर्वन् यत् दशमः नद्यां मग्नः इति।

(घ) मार्गे कः आगच्छत्?
उत्तरम्: मार्गे कश्चित् पथिकः आगच्छत्।

(ङ) पथिकः किम् अवदत्?
उत्तरम्: पथिकः अवदत्— "दशमः त्वम् असि" इति।

(क) दश बालकाः स्नानाय अगच्छन्। — ✔

(ख) सर्वे वाटिकायाम् अभ्रमन्। — ✘

(ग) ते वस्तुतः नव बालकाः एव आसन्। — ✘

(घ) बालकः स्वं न अगणयत्। — ✔

(ङ) एकः बालकः नद्यां मग्नः। — ✘

(च) ते सुखिताः तूष्णीं अतिष्ठन्। — ✘

(छ) कोऽपि पथिकः न आगच्छत्। — ✘

(ज) नायकः अवदत् "दशमः त्वम् असि" इति। — ✘

(झ) ते सर्वे प्रहृष्टाः भूत्वा गृहम् अगच्छन्। — ✔

• ८ कन्दुकानि → अष्ट कन्दुकानि
• ३ चटकाः → तिस्रः चटकाः (स्त्रीलिङ्ग बहुवचन)
• २ पुस्तके → द्वे पुस्तके (नपुंसकलिङ्ग द्विवचन)
• २ मयूरौ → द्वौ मयूरौ (पुंल्लिङ्ग द्विवचन)
• ४ बालकाः → चत्वारः बालकाः (पुंल्लिङ्ग बहुवचन)
• ५ कपोताः → पञ्च कपोताः

यथा — नभः चन्द्रेण शोभते। (चन्द्र)

(क) सा विमलेन जलेन मुखं प्रक्षालयति। (विमल)

(ख) राघवः विमानयानेन विहरति। (विमानयान)

(ग) कण्ठः मौक्तिकहारेण शोभते। (मौक्तिकहार)

(घ) नभः सूर्येण प्रकाशते। (सूर्य)

(ङ) पर्वतशिखरं अम्बुदमालया शोभते। (अम्बुदमाला)

(क) सूर्यः, चन्द्रः, अम्बुदः, शुक्रः — भिन्न पदम्: अम्बुदः (अम्बुद बादल है, अन्य खगोलीय पिंड हैं)

(ख) पत्राणि, पुष्पाणि, फलानि, मित्राणि — भिन्न पदम्: मित्राणि (अन्य वृक्ष के अंग हैं)

(ग) जलचरः, खेचरः, भूचरः, निशाचरः — भिन्न पदम्: निशाचरः (अन्य जीव-वास वर्गीकरण हैं)

(घ) गावः, सिंहाः, कच्छापाः, गजाः — भिन्न पदम्: कच्छापाः (अन्य स्थलचर पशु हैं)

• उन्नतम् — अवनतम्
• गगने — पृथिव्याम्
• सुन्दरः — असुन्दरः
• चित्वा — विकीर्य
• हर्षः — शोकः

• प्रथमा: भानुः - भानू - भानवः | गुरुः - गुरू - गुरवः
• द्वितीया: गुरुम् - गुरू - गुरून् | पशुम् - पशू - पशून्
• तृतीया: पशुना - पशुभ्याम् - पशुभिः | साधुना - साधुभ्याम् - साधुभिः
• चतुर्थी: साधवे - साधुभ्याम् - साधुभ्यः | गुरवे - गुरुभ्याम् - गुरुभ्यः
• पञ्चमी: गुरोः - गुरुभ्याम् - गुरुभ्यः | भानोः - भानुभ्याम् - भानुभ्यः
• षष्ठी: भानोः - भान्वोः - भानूनाम् | शिशोः - शिश्वोः - शिशूनाम्
• सप्तमी: शिशौ - शिश्वोः - शिशुषु | गुरौ - गुर्वोः - गुरुषु
• सम्बोधनम्: हे विष्णो! - हे विष्णू! - हे विष्णवः! | हे भानो! - हे भानू! - हे भानवः!

(क) के विमानयानं रचयन्ति?
उत्तरम्: राघवः, माधवः, सीता, ललिता च विमानयानं रचयन्ति।

(ख) विमानयानं कम् कम् क्रान्त्वा उपरि गच्छति?
उत्तरम्: विमानयानं उन्नतवृक्षं तुङ्गं भवनं च क्रान्त्वा उपरि गच्छति।

(ग) वयं कीदृशं सोपानं रचयाम?
उत्तरम्: वयं हिमवन्तं सोपानं रचयाम।

(घ) वयं कस्मिन् लोके प्रविशाम?
उत्तरम्: वयं चन्दिरलोके प्रविशाम।

(ङ) आकाशे काः चित्वा मौक्तिकहारं रचयाम?
उत्तरम्: आकाशे विविधाः सुन्दरताराः चित्वा मौक्तिकहारं रचयाम।

(च) केषां गृहेषु हर्षं जनयाम?
उत्तरम्: दुःखित-पीडित-कृषिकजनानां गृहेषु हर्षं जनयाम।

(क) अजीजः गृहाद् गन्तुं किं वाञ्छति?
उत्तरम्: अजीजः गृहं गन्तुम् अवकाशं वाञ्छति।

(ख) स्वामी कीदृशः आसीत्?
उत्तरम्: स्वामी चतुरः लब्धः (कृपणः) च आसीत्।

(ग) अजीजः कां व्यथां श्रावयति?
उत्तरम्: अजीजः एकां वृद्धां स्वकीयां व्यथां श्रावयति।

(घ) मक्षिके कं व्यथयतः?
उत्तरम्: मक्षिके स्वामिनं व्यथयतः।

(ङ) स्वामी अजीजाय किं दातुं न इच्छति स्म?
उत्तरम्: स्वामी अजीजाय अवकाशस्य वेतनस्य च धनं दातुं न इच्छति स्म।

(क) अजीजः सरलः परिश्रमी च आसीत्।

(ख) सः स्वामिनः एव सेवायां लीनः आसीत्।

(ग) सः वस्तुद्वयम् आनेतुम् इतस्ततः अभ्रमत्।

(घ) स्वामी उच्चैः अवदत्— 'अहह!' इति।

(ङ) एषः अवकाशस्य अपि वेतनं ग्रहीष्यति।

• चतुरः — मूर्खः
• सरलः — कुटिलः
• स्वामी — सेवकः
• प्रसन्नः — खिन्नः / अप्रसन्नः
• उच्चैः — नीचैः
• आनेतुम् — नेतुम्

(क) अजीजः गृहं गन्तुम् अवकाशं वाञ्छति।

(ख) स्वामी चतुरः लब्धः (कृपणः) च आसीत्।

(ग) अजीजः एकां वृद्धां स्वकीयां व्यथां श्रावयति।

(घ) सा वृद्धा तस्मै एकां लघुमञ्जूषां ददाति।

(ङ) मक्षिका स्वामिनः हस्तं दंशति।

1. स्वस्थः — प्रातः भ्रमणं स्वास्थ्याय भवति, वयं स्वस्थाः भवेम।
2. परिश्रमी — अजीजः सरलः परिश्रमी च सेवकः आसीत्।
3. अवकाशः — छात्रः पितुः गृहाय अवकाशं वाञ्छति।
4. मक्षिका — मक्षिका सङ्कीर्णे पात्रे प्रविशति / मक्षिका मिष्टान्नम् उपविशति।
5. उच्चैः — सिंहः वने उच्चैः गर्जति / स्वामी उच्चैः चीत्करोति।

• मातुल! किरसि कथं न स्नेहम्? → कदागमिष्यसि मातुल चन्द्र!
• तारकखचितं शितपरिधानम् → मह्यं दास्यसि मातुल चन्द्र!
• त्वरितमेहि मां श्रावय गीतिम् → प्रियमातुल! वर्धय मे प्रीतिम्।
• अतिशयविस्तृतनीलाकाशः → नैव दृश्यते क्वचिदवकाशः।
• धवलं तव चन्द्रिकावितानम् → तारकखचितं शितपरिधानम्।

(क) प्रियमातुल! वर्धय मे प्रीतिम्।

(ख) कथं प्रयास्यसि मातुल चन्द्र!

(ग) धवलं तव चन्द्रिकावितानम्।

(घ) त्वरितमेहि मां श्रावय गीतिम्।

(ङ) अतिशयविस्तृतनीलाकाशः।

(क) अस्मिन् पाठे कः मातुलः अस्ति?
उत्तरम्: अस्मिन् पाठे चन्द्रः (चन्द्रमा) मातुलः अस्ति।

(ख) नीलाकाशः कीदृशः अस्ति?
उत्तरम्: नीलाकाशः अतिशयविस्तृतः अस्ति।

(ग) मातुलचन्द्रः किं न किरति?
उत्तरम्: मातुलचन्द्रः स्नेहं न किरति।

(घ) किं श्रावयितुं शिशुः चन्द्रं कथयति?
उत्तरम्: शिशुः चन्द्रं गीतिं (गीत/लोरी) श्रावयितुं कथयति।

(ङ) चन्द्रस्य परिधानं कीदृशम् अस्ति?
उत्तरम्: चन्द्रस्य परिधानं तारकखचितं शितम् (धवलं) च अस्ति।

यथा — चन्द्रः → हे चन्द्र!

• बालकः → हे बालक!
• लता → हे लते!
• शोभा → हे शोभे!
• नदी → हे नदि!
• साधुः → हे साधो!
• मित्रम् → हे मित्र!

(क) जगन्नाथपुरी कुत्र अस्ति? (जगन्नाथपुरी कहाँ है?)

(ख) त्वं पुरीं कदा गमिष्यसि? (तुम पुरी कब जाओगे?)

(ग) गङ्गानदी कुतः प्रवहति? (गंगा नदी कहाँ से बहती है?)

(घ) तव स्वास्थ्यं कथम् अस्ति? (तुम्हारा स्वास्थ्य कैसा है?)

(ङ) मरालः किम् करोति? (हंस क्या करता है?)